Maria Prastiti

Γιατί το παιδί μου λέει ψέματα;

Αρκετά συχνά οι γονείς παρατηρούν ότι το παιδί τους ξαφνικά άρχισε να λέει ψέματα για διάφορα πράγματα, ενώ προηγουμένως δεν το συνήθιζε. Η ξαφνική έναρξη και η μεγάλη συχνότητα της συγκεκριμένης συμπεριφοράς, προκαλεί ανησυχία στους περισσότερους γονείς. Γι’ αυτό, είναι σημαντικό οι γονείς να κατανοήσουν τη συμπεριφορά αυτή και να είναι προετοιμασμένοι να τη διαχειριστούν ανάλογα.

Κατά καιρούς τα περισσότερα παιδιά λένε ψέματα στο οικογενειακό περιβάλλον. Πρόκειται για μια συμπεριφορά που αποτελεί φυσιολογικό στοιχείο στην ανάπτυξη των παιδιών. Συγκεκριμένα, τα ψέματα αποτελούν ένδειξη γνωστικής ανάπτυξης. Η ικανότητα ενός παιδιού να πει ψέματα προϋποθέτει εκτελεστικές λειτουργίες όπως η εργαζόμενη μνήμη, ο προγραμματισμός και η δυνατότητα τροποποίησης της συμπεριφοράς του ώστε να καταφέρει κάτι. Για παράδειγμα, ένα παιδί μπορεί να πει ψέματα προκειμένου να αποφύγει μια τιμωρία ή για να αποφύγει τη συμπλήρωση της κατ’ οίκον εργασίας.

Τα παιδιά προσχολικής ηλικίας δυσκολεύονται να διαχωρίσουν ανάμεσα στη φαντασία και την πραγματικότητα. Μάλιστα, τείνουν να «αλλάζουν την αλήθεια» και μπορούν να πουν ψέματα με πολύ πειστικό τρόπο. Ωστόσο, τα παιδιά αυτής της ηλικίας λένε ψέματα χωρίς να έχουν πρόθεση να αποκρύψουν την αλήθεια. Έτσι, δεν πρόκειται για ψέματα με την πραγματική σημασία της λέξης. Κατά τη φοίτηση στο δημοτικό σχολείο, η διάκριση ανάμεσα στη φαντασία και την πραγματικότητα σταδιακά γίνεται όλο και πιο σαφής στα παιδιά.

Γιατί το παιδί μου λέει ψέματα;
Το πιο σημαντικό ερώτημα που χρειάζεται να προσπαθήσει να απαντήσει κάθε γονιός είναι: Για ποιο λόγο το παιδί μου λέει ψέματα; Τι προσπαθεί να επικοινωνήσει το παιδί με αυτή του τη συμπεριφορά; Οι περισσότεροι γονείς αναφέρουν ότι τα παιδιά τους λένε ψέματα για να
κερδίσουν κάτι, για να αποφύγουν τις συνέπειες των πράξεων τους, ή για να αποφύγουν κάτι που δε θέλουν να κάνουν. Τα πιο πάνω μπορούν να αποτελέσουν πιθανά κίνητρα ώστε ένα παιδί να αποκρύψει την αλήθεια ή να πει ψέματα. Ωστόσο, υπάρχουν κι άλλοι πιθανοί λόγοι για τους οποίους ένα παιδί προβαίνει σε αυτή τη συμπεριφορά. Για παράδειγμα, κάποια παιδιά τείνουν να καταφεύγουν σε ψέματα προκειμένου να εντυπωσιάσουν ή να κερδίσουν το θαυμασμό των άλλων. Ακόμη, για το παιδί το ψέμα μπορεί να αποτελέσει ένα μέσο εξασφάλισης προσοχής ή και ένα τρόπο να δοκιμάσει τα όρια σας και να διαπιστώσει τι είδους συνέπειες μπορεί να έχει αυτή η συμπεριφορά.

Πώς μπορώ να το διαχειριστώ;
Όταν διαπιστώσετε ότι το παιδί σας λέει ψέματα, είναι σημαντικό να διατηρήσετε μια ψύχραιμη στάση. Αρχικά, προσπαθήστε να διερευνήσετε για ποιο λόγο το παιδί λέει ψέματα, ποιο είναι το κίνητρο που κρύβεται πίσω από τη συμπεριφορά του. Ποια είναι η λειτουργία της συγκεκριμένης συμπεριφοράς. Στη συνέχεια, παρατηρήστε κάτω από ποιες συνθήκες το παιδί λέει ψέματα, το είδος των ψεμάτων, καθώς και τη συχνότητα της συμπεριφοράς.

Σε περίπτωση που παρατηρείτε ότι το παιδί σας χρησιμοποιεί «αθώα» ή «μικρά» ψέματα ως ένα τρόπο να λάβει την προσοχή σας, προσπαθήσετε να εφαρμόσετε αγνόηση για να περιορίσετε τη συγκεκριμένη ανεπιθύμητη συμπεριφορά. Δηλαδή, αποφύγετε να δώσετε προσοχή στο ψέμα που σας έχει πει το παιδί. Είναι καλό να αποφύγετε να κάνετε περεταίρω ερωτήσεις σχετικά με αυτό που ανέφερε. Προσπαθήστε να περιορίστε τις έντονες αντιδράσεις στα παιδικά ψέματα. Εάν αντιδράτε με έντονο τρόπο, είναι πιθανότερο τα παιδιά να καταφύγουν ακόμη περισσότερο σε ψέματα για να αποφύγουν την επίπληξη και την τιμωρία.

Ίσως να παρατηρείτε ότι τα μεγαλύτερα παιδιά λένε ψέματα σχετικά με την κατ’ οίκον εργασία ή σχετικά με το πού βρίσκονται και με ποιους. Εξηγήστε τους ότι τα ψέματα μπορούν να έχουν αρνητικές ή και επικίνδυνες συνέπειες. Μοιραστείτε τα συναισθήματα και τις ανησυχίες σας μαζί τους, είτε είναι ηθικές είτε αφορούν την ασφάλεια τους. Συζητήστε και συμφωνήστε ποιες θα είναι κάποιες πιθανές συνέπειες σε περίπτωση που σας πουν κάποιο ψέμα. Με τους έφηβους είναι σημαντικό να είστε ευέλικτοι, αφού αν είστε άκαμπτοι ή πολύ αυστηροί είναι πιθανό να συνεχίσουν να σας αποκρύβουν πράγματα.

Αποφύγετε να δώσετε στο παιδί σας την «ταμπέλα» του ψεύτη. Διαχωρίστε το παιδί από τη συμπεριφορά. Αυτό που μπορείτε να κάνετε είναι να χαρακτηρίσετε τη συμπεριφορά («είπες ψέματα») και να το βοηθήστε να αναγνωρίσει τις συνέπειες της συμπεριφοράς του. Είναι απαραίτητο το παιδί να κατανοήσει γιατί είναι σημαντικό να λέμε την αλήθεια. Εξηγήστε ότι όταν κάποιος λέει την αλήθεια, τότε μπορούμε να τον εμπιστευτούμε και να νιώσουμε ασφάλεια. Επαινέστε το παιδί όταν λέει την αλήθεια για κάτι (π.χ. παραδέχεται ότι έσπασε το παιχνίδι του αδελφού του). Με αυτό τον τρόπο, αυξάνονται οι πιθανότητες να επαναληφθεί και να εδραιωθεί η συγκεκριμένη επιθυμητή συμπεριφορά. Μπορείτε να ρωτήσετε το παιδί πώς θα ένιωθε αν διαπίστωνε ότι κάποιος φίλος του είπε ψέματα για κάτι. Μέσω συζήτησης, μπορείτε να το βοηθήσετε να αναγνωρίσει και να κατανοήσει περισσότερο την αξία της ειλικρίνειας στις διαπροσωπικές σχέσεις.

Ως γονείς, είναι σημαντικό να είστε και εσείς ειλικρινείς, αποφεύγοντας ακόμη και τα «μικρά» ή «αθώα» ψέματα που μπορεί κατά καιρούς να λέτε, είτε στα παιδιά είτε σε ενήλικες στην παρουσία των παιδιών. Αν το παιδί διαπιστώσει ότι του είπατε ψέματα για κάτι (π.χ. «Λυπάμαι αλλά τελείωσαν οι σοκολάτες που σου αρέσουν»), θα πάρει το μήνυμα ότι είναι αποδεκτό να λέμε ψέματα για να ξεφύγουμε από μια κατάσταση. Να θυμάστε ότι τα παιδιά σάς παρατηρούν και συχνά μιμούνται συμπεριφορές. Γι’ αυτό, βεβαιωθείτε ότι μέσα από τη δική σας στάση και συμπεριφορά, αποτελείτε ένα θετικό πρότυπο για τα παιδιά σας.

Βιβλιογραφία:
Wilson, A. E., Smith, M. D., & Ross, H. S. (2003). The nature and effects of young children’s lies. Social Development, 12(1), 21–45.